top of page
Ka Lihi
 

Nā hiʻohiʻona o ka lihi

​

Ma loko o ka puke wehewehe a Andrews, ʻo ka lihi, ʻo ia ke ānuenue ponoʻī iho nō.[1] ʻAʻole paha pili ia me kekahi ʻano ānuenue kikoʻī. No laila, me he mea lā, kuhikuhi ia wehewehena i ka hiʻohiʻona o ke ānuenue. ʻO ia hoʻi, ʻo ka hiʻonapāʻili, ka ʻauina kala, ka weuweu, ke ʻalohi, a pēlā aku. No laila, ʻaʻole paha e noʻonoʻo i kekahi mau welo kikoʻī o ka lihi. Eia kekahi, ʻo nā laʻana i loaʻa ma loko o nā kūmole, ua hoʻopuka ʻia ka huaʻōlelo lua like, ʻo ia hoʻi ka lihilihi. No laila, ua hoʻopuka ʻia ka lihilihi no ke kālailai no kēia papahana nei.

na Hoaloha Westcott

​​​​​​​​​​Nā pōʻai lewa o ka lihi e ʻōʻili ai

​

Like nō nā pōʻai lewa o ka lihi e ʻōʻili ai me ko ka piʻo ānuneue piha. E nānā ʻia ka māhele 5.5.1.2 no ka wehewehe ʻana. ʻO ia hoʻi, ʻike ʻia ka lihi i nā pōʻai lewa lani, lewa nuʻu, a me ka hapa lewa lani lewa.

​

Nā manawa o ka lihi e ʻōʻili ai

 

​​​​​​​​​​​​Like nō hoʻi nā manawa o ka mākole e ʻōʻili ai me ko ka piʻo ānuenue. E nānā ʻia ka māhele 5.5.1.3 no ka wehewehe ʻana.

​

Nā hōʻailona o ka lihi

​​

ʻEkolu hōʻailona o ka lihi, ʻo ia hoʻi, he ala ānuenue i ka mahina, lewa, pali, ola ma hope, ka ʻoluʻolu o nā akua i ka mōhai a i ʻole ka pule, a me ka nohona o kekahi aliʻi/mōʻī/ʻeʻepa/kupua/akua/ʻuhane (Pakuhi 34).

​

Nā hōʻailona o ka lihi

​

​

​

​

​

​

​

​​

​

​

​

​

​

​

​

 

 

Ka nohona o kekahi mōʻī, ʻeʻepa, kupua, akua, ʻuhane:

​

E ʻimi ana ʻo Hiʻiaka lāua ʻo Wahineʻōmaʻo i ka ʻuhane o Lohiʻau ma loko o ke ana ma nā pali o Kēʻē. Ua loaʻa ka pūniu nona ka ʻuhane o Lohiʻau, a ʻōʻili kekahi ānuenue penei: “A ma luna iho o ua wahi pūniu lā e pipiʻo iho ana nā lihilihi o ke ānuenue. Hoʻomaopopo ihola ʻo Hiʻiaka ʻo ia ka pūniu i uhao ʻia ai ka ʻuhane o ke kāne e Kalanamainuʻu mā.”[2]

I ka manawa o Hiʻiaka e hehihehi ana i ke kūlana ala i ka papakū ʻelua o Kīlauea, ʻōlelo akula ʻo Lonomakua iā Pele penei: “Eia nō nā kaikunāne ou a pau i hele mai ai mai Tahiti mai me ʻoe. Hoʻokahi wale nō ou kaikunāne i koe, ʻo ia kēlā e noho malie i Tahiti i ka lihilihi o ke ānuenue, ʻo ia ʻo Kānemilohae.”[3]

​

He ala ānuenue i ka mahina, lewa, pali, ola ma hope:

​

Ma loko o ka moʻolelo o Hainakolo, ma hope o ko Hinaaiulunui mau mākua i haʻi aku ai iā ia i ka inoa o ka mea i kipa iā ia i ka manawa āna e ʻauʻau iho ana i loko o kahi kiʻo wai o Hiʻilawe, ua hoʻomaopopo ʻo ia, ʻo Kuaikauakama ka mea i iho ma luna o ke ānuenue, penei: “Hele a mea, oia no keia i hoea mai nei i keia la iho la maluna o ka lihilihi o ke anuenue i kuu wa e auau ana i loko o Hiilawe!”[4]

​

Ka ʻoluʻolu o nā akua i ka mōhai a i ʻole ka pule:

​

Ma hope o kahi pule ʻana o kekahi kahuna ʻo Makuakaumana: “A o ka wa no ia i pipi’o iho ai ka lihilihi o ke anuenue ma luna o ka apu-awa.”[5]

Hōʻike paha ia mau laʻana ē he huaʻōlelo ka lihilihi no ka hōʻakaaka ʻana i ka hiʻohiʻona o kekahi ānuenue.

 

[1] n.d. Wehewehe Wikiwiki. Ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo. https://hilo.hawaii.edu/wehe/. Ua unuhi ʻia nā wehewehena o nā ʻano ānuenue i ka ʻōlelo Hawaiʻi no kēia papahana laeoʻo. E nānā ʻia ka māhele 1.1.1 no kekahi hoʻākaaka ʻana.

[2] Hoʻoulumāhiehie 2006. Ka Moʻolelo o Hiʻiakaikapoliopele. Edited by Puakea Nogelmeier. Honolulu, HI: Awaiaulu. ʻaoʻao 197.

[3] k.l. ʻaoʻao 385

[4] Hooulumahiehie 1907 - 1908. "Ka Moolelo Walohia o Hainakolo." Ka Nai Aupuni, Ianuali - Mei 1. Ianuali 15: 1.

[5] J.M. Poepoe. 1906. "Moolelo Hawaii Kahiko." Ka Na’i Aupuni, Septemaba 15

Lihi 1.jpg

na Kelly Headrick | Dreamstime.com

bottom of page